Rada Ministrów przyjęła projekt nowelizacji ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta, określany roboczo jako Lex szarlatan. Nowe regulacje mają na celu ograniczenie zjawiska pseudomedycyny, wzmocnienie pozycji pacjenta oraz zwiększenie skuteczności działania instytucji publicznych w obszarze ochrony zdrowia.
Projekt wpisuje się w szerszy pakiet zmian legislacyjnych przyjętych 12 maja 2026 roku, obejmujących także wsparcie dla organizacji pozarządowych oraz uproszczenia w systemie ubezpieczeń rolnych.
Lex szarlatan – odpowiedź na rosnące ryzyko pseudomedycyny
Projekt określany jako Lex szarlatan stanowi reakcję na rosnącą skalę zjawisk związanych z oferowaniem niesprawdzonych metod leczenia oraz działalnością osób podszywających się pod specjalistów medycznych. W praktyce chodzi o sytuacje, w których pacjenci – często w trudnym stanie zdrowotnym – są nakłaniani do korzystania z terapii nieposiadających potwierdzenia naukowego.
Nowelizacja zakłada wyraźne rozdzielenie działalności legalnej od praktyk pseudomedycznych. Jak podkreśla Ministerstwo Zdrowia, regulacje nie są wymierzone w takie obszary jak zielarstwo, masaż, joga czy kosmetologia, o ile nie są one przedstawiane jako metody leczenia chorób wbrew aktualnej wiedzy medycznej.
Nowe kompetencje Rzecznika Praw Pacjenta
Jednym z kluczowych elementów projektu Lex szarlatan jest znaczące rozszerzenie uprawnień Rzecznika Praw Pacjenta. Instytucja ta zyska narzędzia umożliwiające skuteczniejszą interwencję wobec podmiotów prowadzących działalność pseudomedyczną.
Do najważniejszych zmian należą:
- możliwość wydawania publicznych ostrzeżeń przed niebezpiecznymi praktykami,
- prawo do prowadzenia postępowań wobec podmiotów działających bez wymaganych rejestrów,
- wprowadzenie tzw. decyzji tymczasowej – natychmiastowego nakazu zaprzestania działalności zagrażającej zdrowiu lub życiu pacjentów,
- rozszerzenie zakresu działań także poza formalnie zarejestrowane placówki medyczne.
To istotna zmiana systemowa – dotychczas Rzecznik miał ograniczone możliwości reagowania na działania prowadzone poza oficjalnym systemem ochrony zdrowia.
Wyższe kary i definicja pseudomedycyny
Projekt Lex szarlatan przewiduje także zaostrzenie sankcji finansowych. Maksymalna kara za naruszenie zbiorowych praw pacjentów wzrośnie do 1 mln zł, natomiast za brak współpracy z Rzecznikiem Praw Pacjenta – do 100 tys. zł.
Istotnym elementem regulacji jest również doprecyzowanie definicji praktyk pseudomedycznych. Aby uznać dane działanie za naruszenie, konieczne będzie wykazanie, że zostało ono podjęte w celu osiągnięcia korzyści majątkowej lub osobistej, a jednocześnie polegało na przypisywaniu niesprawdzonym metodom właściwości leczniczych.
Nowe przepisy obejmują m.in.:
- diagnozowanie i leczenie bez uprawnień medycznych,
- promowanie metod niezgodnych z aktualną wiedzą medyczną jako skutecznych terapii,
- rozpowszechnianie dezinformacji medycznej,
- prowadzenie działalności leczniczej bez wymaganych wpisów do rejestru.
Kontekst społeczny i cyfrowy – walka z dezinformacją
Wprowadzenie Lex szarlatan wpisuje się również w szerszą strategię przeciwdziałania dezinformacji. Jak wskazują przedstawiciele administracji publicznej, współczesna pseudomedycyna coraz częściej wykorzystuje media społecznościowe i nowe technologie do docierania do pacjentów.
Zjawisko to ma nie tylko wymiar zdrowotny, ale również gospodarczy – generuje nieuczciwe praktyki rynkowe, wykorzystujące brak wiedzy i trudną sytuację pacjentów. W tym kontekście nowe przepisy mają wzmocnić transparentność rynku usług związanych ze zdrowiem.
Ułatwienia dla organizacji pozarządowych
Równolegle z projektem Lex szarlatan rząd przyjął zmiany dotyczące funkcjonowania organizacji pozarządowych. Nowelizacja ustawy o działalności pożytku publicznego ma na celu ograniczenie biurokracji i ułatwienie realizacji zadań publicznych.
Kluczowe zmiany obejmują:
- podniesienie progu przychodów uprawniającego do uproszczonej sprawozdawczości ze 100 tys. zł do 200 tys. zł,
- uproszczenie procedur współpracy z administracją publiczną,
- wprowadzenie nowych form wyróżniania osób działających na rzecz społeczeństwa obywatelskiego,
- ustanowienie 24 kwietnia Dniem Społeczeństwa Obywatelskiego.
Zmiany te mają poprawić efektywność działania trzeciego sektora i zwiększyć jego udział w realizacji usług publicznych.
Ubezpieczenia rolnicze – uproszczenie systemu
Trzecim elementem pakietu legislacyjnego są zmiany w systemie ubezpieczeń rolnych. Nowe przepisy przewidują uproszczenie zasad dopłat do składek oraz zwiększenie ich dostępności.
Najważniejsze założenia:
- dopłata państwa do składki ubezpieczeniowej do poziomu 65% niezależnie od klasy ziemi,
- uproszczenie procedur administracyjnych,
- zwiększenie przejrzystości systemu i dostępności ubezpieczeń dla rolników.
Wejście w życie i znaczenie dla rynku
Zgodnie z zapowiedziami, nowe przepisy – w tym Lex szarlatan – mają wejść w życie 1 września 2026 roku. Dla rynku usług zdrowotnych oznacza to istotne zmiany regulacyjne, szczególnie w obszarze działalności nieobjętej dotąd skutecznym nadzorem.
Z perspektywy biznesowej nowe regulacje mogą wpłynąć na:
- zwiększenie standardów rynkowych w sektorze usług zdrowotnych,
- eliminację nieuczciwej konkurencji opartej na pseudonauce,
- wzrost znaczenia transparentności i wiarygodności usług,
- większą odpowiedzialność podmiotów działających na styku zdrowia i biznesu.
Lex szarlatan stanowi jeden z najbardziej wyraźnych kroków legislacyjnych w kierunku uporządkowania rynku usług zdrowotnych i przeciwdziałania dezinformacji medycznej. W połączeniu z pozostałymi zmianami przyjętymi przez rząd tworzy spójny pakiet regulacyjny, który może mieć długofalowe znaczenie zarówno dla systemu ochrony zdrowia, jak i dla otoczenia gospodarczego.
